ANKARA
İran, halk tarafından seçilen bir meclisin varlığı ve kuvvetler ayrılığı ilkesine dayalı yönetim görüntüsü vermesine rağmen aslında devlet idaresinin tüm alanlarında son sözü her türlü yetkiye sahip lider Ayetullah Ali Hamaney söylüyor.
İran, Şah rejiminin devrildiği 11 Şubat 1979'daki devrimden bu yana kendine özgü bir devlet yapılanmasıyla yönetiliyor.
Atanmışların ağırlıkta olduğu sistem, seçimle işbaşına gelenlere kısıtlı bir hareket alanı veriyor. Bu durum da tartışmaları beraberinde getiriyor.
Ülkede 26 Şubat'ta düzenlenecek Uzmanlar Meclisi ve İran Meclisi seçimleri için süreç 17 Aralık 2015'te başlamıştı. Ancak, İran Meclis seçimleri için aday adayı olan reformist adaylardan yüzde 99'unun adaylığının reddedildiği haberlerinin ülkedeki yankısı sürüyor. Cumhurbaşkanı Ruhani'nin, Anayasayı Koruyucular Konseyi tarafından İran Meclis seçimleri için milletvekili adaylıkları kabul edilmeyen reformistleriçin devreye girdiği biliniyor. Lider Hamaney'e yakın olan Muhafazakarlar Koalisyonu Sözcüsü Haddad Adil,"Bazıları, Anayasayı Koruyucular Konseyi'ni, adaylıkları reddetmesi sebebiyle eleştiriyormuş. Ayetullah liderin (Hamaney) de buyurduğu gibi, rejimi kabul etmeyenler meclise girecek diye bir şey yok" ifadelerini kullanarak sistemdeki hakim unsurların kırmızı çizgisini hatırlatmıştı.
Lider Ayetullah Ali Hamaney, rejimin en üst makamı olan "Velayet-i Fakih" kurumunu temsilen ülkeyi "Veliyy-i Fakih" sıfatıyla idare ediyor. Fıkıh alimlerinin yönetimini anlamına gelen Velayet-i Fakih, İran İslam Cumhuriyeti'nin anayasasının esasını oluşturuyor.
Lider Hamaney, devlet kuvvetlerinin işleyişine müdahale edebiliyor
Velayet-i Fakih'in başındaki Veliyy-i Fakih, "Mehdi'nin yeryüzündeki vekili olan Şii din adamları" anlamına geliyor. Veliyy-i Fakih, "Mehdi"nin yeniden ortaya çıkışına kadar İslam ümmetinin yöneticisi olarak görülüyor.
Şii mezhebinde Hazreti Muhammed'in 12'nci kuşaktan torunu "Mehdi"nin bir gün dünyaya dönerek yeryüzündeki gerçek adaleti sağlayacağına inanılıyor.
1989'daki vefatına kadar ülkeyi yöneten devrim lideri Ayetullah Humeyni, Veliyy-i Fakih kavramını "İslam'da Hükümet" kitabında teorize etmişti. Bu teori, anayasaya da yerini almıştı.
Anayasada, devletin temel organları yasama, yürütme, yargı olarak tanımlanıyor. Ancak, "Rehber" sıfatını da taşıyan lider, bu organların işleyişlerine müdahale edebiliyor.
Yürütmenin başında cumhurbaşkanı olsa da iç ve dış politikada önceliklerin belirlenmesi, savaş ve barış kararı, liderin yetkisinde. Silahlı kuvvetler ve emniyet güçleri de lidere bağlı. Tüm yargı kurumlarını da lider kontrol ediyor.
Lider gölgesinde meclis seçimleri
Rejimin en kritik kurumlarından biri olan Anayasa Koruma Konseyi’nin 12 üyesinden 6'sını doğrudan lider Hamaney atıyor.
Ülkede meclis ve Uzmanlar Meclisi seçimlerinde aday olabilmek için, lidere bağlı Anayasayı Koruma Konseyi'den onay almak gerekiyor. Adaylar, liderin seçilmesini istediği kişilerden oluşuyor. Halk sadece önüne getirilen isimler arasından seçim yapabiliyor. Bu durum, halkın iradesinin seçimlerde yansımasına engel oluyor. Dolayısıyla liderin şekillendirdiği Anayasa Koruma Konseyi, halkın oy kullandığı seçimlerde adayları belirlediği için gerek milletvekillerini gerek Uzmanlar Meclisindeki din adamlarını son yıllarda büyük ölçüde muhafazakarlar oluşturuyor.
Anayasa Koruma Konseyi, cumhurbaşkanlığı seçimlerinde de adayları eleme yetkisine sahip.
Yasama organı "İslami Şura Meclisi", 4 yılda bir seçimle işbaşına gelen 290 milletvekilinden oluşuyor. Meclisten kabul edilen yasa tasarıları, "Anayasa Koruma Konseyi"nin onayı olmadan yasalaşamıyor.
Liderin otoritesini sorgulamıyorlar
Lider Hamaney, aynı zamanda "Başkomutan" makamında. Üst düzey komuta kademesi doğrudan kendisi tarafından belirleniyor.
Liderin vefatı halinde halefini Uzmanlar Meclisi tayin ediyor. Meclis, lideri denetleme hakkında da sahip olsa da, uygulamada otoritesi sorgulanmıyor. Ayrıca meclisin seçimleri için başvuru yapan adayları, üyelerinin yarısı lider Hamaney tarafından atanan, kalanı da yine liderin etkisi altındaki yargı erkince seçilen Anayasa Koruma Konseyi belirliyor.
Liderin tüm kamu kurumları ve özerk kurum ve kurullarda temsilcisi mevcut. Bazı kamu kurumların yöneticilerini bizzat atayan liderin, yöneticinin altında görev yapan kurullarda da temsilcisi var.
Liderin illerde tayin ettiği cuma namazı imamları, aynı zamanda ilin yönetim kurulu üyesi sayılıyor.
Devlet radyo ve televizyonunun üye ve yöneticilerini yine lider Hamaney atıyor.
Muhabir: Selen Temizer
PODCASTTÜMÜNÜ GÖR
